Home Thema's Onderwijsinnovatie Leer de taal van de toekomst spreken
Onderwijsinnovatie

Leer de taal van de toekomst spreken

Achtergrond

Tessa Cramer (PhD) is lector Designing the Future en promoveerde in het voorjaar van 2020 bij Maastricht University op haar onderzoek naar de waarde van toekomstdenkers. Met haar proefschrift Becoming Futurists zet ze deze beroepsgroep op de kaart en wil ze met haar werk toekomstgeletterdheid bevorderen.

Begin april 2020 startte Tessa als lector Designing the Future bij Fontys Academy for the Creative Economy in Tilburg: “Ik heb al van jongs af aan een fascinatie voor de toekomst”, opende ze haar lectorale rede; “elke dag hebben we de kans om de toekomst vorm te geven. En dat doen we ook, deels bewust en deels onbewust. Ik kwam er vrij snel achter dat mijn fascinatie niet breed werd gedeeld, maar de toekomst komt, of we dat willen of niet, op ons af denderen. Het gevaar is dat we op momenten dat het er echt toe doet, geen aandachtige keuzen maken. En het probleem is dat we daarmee ook een keuze maken. De toekomst is de plek waar we een groot deel van onze tijd spenderen. Daarom ben ik ervan overtuigd dat wanneer mensen in staat zijn om de toekomst met aandacht tegemoet te treden, dit hen houvast geeft in de snel veranderende wereld waarin we leven. Daarbij is ons huidige leeftempo een serieus thema; we leven snel en op korte termijn en hebben een systeem gebouwd dat elke dag veel van onze energie vreet. Dat betekent dat we ons als samenleving anders zouden moeten verhouden tot de wereld. Dat besef is extra actueel nu het tempo van leven door de coronapandemie uit ons bestaan is gehaald.”

Voortdurende vernieuwing

“Futuristen waarderen de voortdurende vernieuwing van hun kennis”, vertelt Tessa. “Ze zijn nooit klaar met leren en opereren in meerdere werelden tegelijk. Futuristen gedijen in het tussengebied waar werelden elkaar overlappen, elkaar raken of overbrugd moeten worden.” Volgens Tessa laat de beroepsgroep van futuristen zich moeilijk definiëren en vindt professionalisering op geheel eigen wijze plaats. “Wat futuristen gemeen hebben is dat ze allemaal zo verschillend kijken naar de wereld, ieder met hun eigen, specifieke nuances. Futuristen combineren hun verbeeldingskracht met gedegen wetenschappelijke kennis. Zo heeft iedere futurist of trendwatcher zijn of haar ‘eigenheid’. Het blijkt lastig om deze paradijsvogels te vatten in het beeld dat we hebben van de academicus en het ‘meten is weten’.

Daar lag ook mijn uitdaging; futuristen kunnen juist nu een bijdrage leveren door anderen te leren toekomstdenken. Als je die eigenheid en creativiteit echt durft te omarmen ontstaan er nieuwe ideeën en benaderingen. Daarmee zijn we misschien ook beter toegerust voor buitengewone ontwikkelingen als zo’n crisis als de huidige. Dat we nu een glimp zien van een ander systeem is interessant, maar leidt bij veel mensen tot ongemak en onzekerheid. Mogelijk levert de crisis ons niets op en zoeken we straks toch weer het houvast van de haast van alledag. Alles bij het oude, kiezen voor ‘urgent’ in plaats van ‘belangrijk’. Laten we voorlopig ons geduld oefenen en verstillen in het oog van de storm.

Credits: Diederick Bulstra
Tessa Cramer. Foto credits: Diederick-Bulstra

Visies die ik nu heb zijn volgende week misschien al achterhaald. Met andere woorden: Is het in het oog van de storm wel nodig om meteen te roepen ‘Dit is het!’ Mogen we die storm ook even ervaren? Daarom vind ik de onzekerheid die we momenteel samen ondergaan interessanter. Die voelt ongemakkelijk, maar de kracht van toekomstdenken is juist het durven cultiveren van ongemak. Kijken wat we precies kunnen met gevoelens van onzekerheid. Dat kan ook naar aanleiding van de coronacrisis een les zijn: probeer te leven met onzekerheid en ga er zo wijs mogelijk mee om.”

Urgent en belangrijk

“Deze periode leert ons lessen over het omgaan met elkaar. Als je kijkt naar het online-lesgeven, dan hebben we ontdekt dat we elkaar evengoed op andere manieren kunnen bereiken. We moeten ons alleen bewust afvragen wat we daarvan laten beklijven. Dan kom ik terug bij het onderscheid tussen urgent en belangrijk. ‘Online’ is urgent nu maar een belangrijk kenmerk van onderwijs is óók in iemands nabijheid zijn. En leren is meer dan alleen naar een scherm kijken, dat houd je simpelweg niet vol. Kom je misschien toch uit bij een tussenweg. Het is belangrijk dat we hierover een kritisch en open gesprek voeren, want het gaat over de samenleving van morgen.

Wat voor mensen wonen daar in? Zo viel het mij op dat toekomstdenken nauwelijks onderdeel is van curricula, zowel op de middelbare school als op de universiteit. Het is verwonderlijk dat we in tegenstelling tot terugkijken naar onze geschiedenis, nauwelijks leren vooruit te kijken. In het vervolgonderwijs illustreert de aarzeling om een bepaalde opleiding te volgen hoe dominant ons beeld is van economische zekerheid. Als je geen onderscheidende professional kunt worden tel je niet mee. Ons onderwijssysteem vaart nog altijd op 20e -eeuwse principes. Met de vraag aan ouders ‘wie kan mijn kind worden in plaats van wát kan mijn kind worden’ kan een nieuw perspectief ontstaan. Het kan ouders voorzichtig bewust maken van de norm van hun oorspronkelijke vraag; welk beroep is voor mijn kind haalbaar?”

“We leven snel en op korte termijn en hebben een systeem gebouwd dat elke dag veel van onze energie vreet”

Toekomst als bondgenoot

“Door meer aandacht te besteden aan toekomstonderzoek hoop ik er aan bij te dragen dat mensen de toekomst als bondgenoot gaan zien, in plaats van als de vijand. Met mijn werk probeer ik toekomstgeletterdheid te bevorderen. Ik zie de toekomst als een taal en het vergt tijd en aandacht om die taal onder de knie te krijgen. Als lector probeer ik anderen te helpen de taal van de toekomst te leren spreken. Het is daarom mijn missie om zoveel mogelijk mensen de ruimte te bieden om de toekomst een actief onderdeel van hun leven te maken. De vraag is wat nodig is om je actief te kunnen verhouden tot de toekomst. Ondanks het plezier dat creativiteit brengt blijft het in het beleid van organisaties toch dat leuke extraatje. Dat geldt ook voor het onderwijs, waar creativiteit vrij pragmatisch wordt benaderd. Als er een probleem is gaan we dat creatief oplossen met een brainstorm of een interactieve heidag.

Het gebrek aan verbeeldingskracht kan leiden tot het zogenaamde lineaire toekomstdenken en in praktijk zie ik dat overal terug. Beleidsmakers, politici en strategen schetsen een ideaal scenario met een handelingsperspectief. Dat geeft een gevoel van zekerheid, maar die zekerheid is in veel gevallen fictie. Bijvoorbeeld omdat kwesties veel te complex zijn om te worden opgelost vanuit lineaire principes. Creativiteit laat zich alleen niet afdwingen, creativiteit is niet doelgericht en biedt geen oplossingen. De vraag is dan ook of we bereid zijn om de ruimte te scheppen voor de creativiteit die we zo hard nodig hebben. Kennis is op elk moment te vergaren, maar de vraag is of iemand de ruimte heeft om verbindingen en associaties te maken die in het eerste moment over het hoofd worden gezien. Het blijkt dat cultuurverandering vaak aan de randen van de organisatie ontstaat, aangewakkerd door een aantal collega’s die de urgentie of zelfs noodzaak voelen om de status quo te doorbreken.”

Paradijsvogels

“Er is binnen het vakgebied van toekomstonderzoek een wildgroei aan theorie en methoden. Ik ben onderdeel van een groep wetenschappers die vanuit constructivistisch perspectief reflecteert op praktijken van futuristen. Het constructivistische perspectief gaat uit van de veronderstelling dat er geen definitieve vaste waarheid is.

Ik begon als lector mijn zoektocht bij de zogenaamde creatieve tussenruimte. De toekomst is er nog niet, dus het is aan ons om deze te verbeelden; daar zit die ruimte. Scheppen we wel de fysieke en mentale ruimte om die verbeeldingskracht te prikkelen? Ik ging dieper in op het begrip onzekerheid, een woord met lading dat veel oproept, ook in negatieve zin. Ik begon in te zien dat om de creatieve tussenruimte en onzekerheid te laten bloeien meer nodig is dan alleen perspectiefverandering van de betrokkenen. Willen we ons actiever verhouden tot de toekomst, dan is er ook werk te doen in de systemen die we hebben opgetuigd.

Vaardig worden in onzekerheid vergt moed en durf om kwetsbaar te zijn. Vaak worden er scenario’s bedacht vanuit het onbewuste uitgangspunt dat morgen hetzelfde zal zijn als vandaag. Daarmee wordt het lastig om daadwerkelijke verandering teweeg te brengen. Creatieve tussenruimte wordt daarmee opgeslokt door structuur, afbakening en regels. De vraag is wat er nodig is om die gestructureerde organisaties weer wendbaar te maken. Een eenduidig antwoord is daar niet zomaar op te geven. Maar wat ik hoop over te brengen: de toekomst is dichterbij dan je denkt en jij hebt daar zelf invloed op. Waar je bijvoorbeeld nu al mee kunt beginnen: de onzekerheid omarmen, vervolgens de creatieve tussenruimte opzoeken en daarmee je wendbaarheid vergroten. Want als we één ding weten is dat de toekomst nooit loopt zoals je had verwacht.

Delen:

Wil je op de hoogte blijven? Schrijf je nu in voor
de nieuwsbrief of registreer direct

Trending topics
Hoe richt je met technologie onderwijs flexibel in?